KUZEY KAFKASYA CUMHURİYETİ’NİN 100. YILINA GİRERKEN (*)

Birleşik Kafkasya Bayrağı

 

 

“11 Mayıs 1918 eylemi ile Kuzey Kafkasya dağlı halklarının tarihinde yeni bir sayfa açılmıştı.

Bu olay, tüm dağlı milletlerin birleşmenin gerekli olduğu bilincine varmasıdır.

Bu bilinç “vatan” kavramının doğru algılanmasından kaynaklanmıştır.”

 FETGEREY ŞOENU

Rus Emperyalizmi ve Dağlıların Bağımsızlığı

 

 

 

KKC’nin bağımsızlık ilanının yıldönümlerindeki kutlama etkinliklerinin sürecini özetleyeceğimiz bu makalede politik ve sosyo-kültürel örgütlenmelerimizin serencamını da az çok izlemiş olacağız. Bu tür kronolojik metinler, örgütlü yapılarımızın idealleri, yönelimleri, yol ayrımları, açmazları, sapmaları, tökezlemeleri, yeniden ayağa kalkma çabaları hakkında bize birçok bilgi verecektir.

 

Büyük Kafkas Soykırımı ve Sürgünü”nün yok edici etkilerine rağmen hayata inatla tutunan kadim coğrafyamızın, “Simurg (Zümrüd-ü Anka Kuşu)” gibi yeniden doğma çabalarının en önemli günlerinden birisidir Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ilanı. Soykırım ve sürgün mağduru bir coğrafyanın kolektif hafızasında derin izler bırakan Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti, 1918-1921 yılları arasındaki üç yıllık kısa ömrüne rağmen bölgenin bugününe ve geleceğine sunduğu eşsiz perspektif ile Kuzey Kafkasya Halkları için her fırsatta hatırlamaya değer bir özel dönem olmuştur. Ve “birlik ve bağımsızlık” ideali ile motive olmuş tüm örgütlenmelerimiz Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ilanı yıldönümlerini hakkıyla değerlendirmeye çaba göstermişlerdir.

 

KKC sonrası diaspora örgütlü yaşamımız yüzyıla yaklaşan süreç boyunca hiçbir zaman ideallerini realize edecek yeterli maddi ve manevi güç birikimine sahip olamadı. Sebeplerinin ayrıca tartışılabileceği bu somut ve soğuk gerçeklik halen gelecek tasarımlarımızın önündeki en büyük engeldir. Süreli yayınlarımızda, Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti’nin, Kafkasya Dağlıları Halk Partisi’nin ve bugüne kadar gelen tüm diğer diaspora örgütlenmelerimizin özverili yoğun çabalarını her inceleyişimde aklıma planör uçaklar geliyor. Kadim ve kutsal hedeflerine kendisini taşıyacak bir motor (yeterli maddi ve manevi gücün toparlandığı taban-halk desteği) gücüne sahip olamayan örgütlerimizin kaderi, uçuşunu gerçekleştirebilmek için ilk hareket verici bir güce ve uygun şartlarda esen rüzgârlara mahkûm olan motorsuz uçakların (planörlerin) kaderine ne kadar benzemektedir. Başta KDHP olmak üzere “Birlik ve Bağımsızlık” idealinin takipçisi örgütlenmelerimiz için ilk hareket verici güç her zaman, özlemlerine/düşlerine sıkı sıkıya sarılı, bir avuç fedakâr cesur yüreğin dinamizmi olmuştur. Bu idealist kuşaklar bir yandan içinde bulundukları tüm olumsuz şartlara direnir ve yaşama tutunurken, bir yandan da özlemlerini/düşlerini gerçekleştirebilme fırsatlarını, yani uygun esen rüzgârları, yani pozitif sosyo-politik konjonktürü değerlendirmeye çalışmışlardır.

 

Politik mücadele tarihimizin hafızası durumunda olan süreli yayınlarımızdan öğrenebildiğimiz kadarıyla, Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ilanının yıldönümlerindeki kutlama etkinliklerinin ilki, cumhuriyetin 1. yıldönümünde Temirhan Şura’da yapılmıştı. Önce KKC Parlamentosu önünde askeri birliklerce bir resmigeçit yapılmış daha sonra Parlamentoda bir tören oturumu gerçekleştirilmiş, başta Devlet ve Hükümet Başkanı Pşımaho Kotse olmak üzere çeşitli üyeler konuşmalar yapmış, kutlama mesajları okunmuştu.[1]

 

İkinci etkinlik, sekiz yıl sonra Kafkasya Dağlıları Halk Partisi[2] Prag teşkilatınca 1927 yılında gerçekleştirilmiştir. 11 Mayıs 1927’deki 9. bağımsızlık yıldönümü kutlamalarında Kafkas emigrasyonunun önemli ismi Ahmet Tsalıkkatı ve Türkiye (Osmanlı) Kafkas diasporasının seçkin entelektüellerinden M. Fetgerey Şoenu birer konuşma yapmıştı.[3]

 

 

Bu dönemin temel karakteristiği, KDHP’nin kutlama etkinliklerini aynı kaderi paylaşan diğer Kafkas Cumhuriyetlerinin örgütlenmeleri ile birlikte “Promethe Hareketi”nin şemsiyesi altında gerçekleştirmiş olmasıdır. KDHP’nin süreli yayınlarından ulaşabildiklerimiz, bize 1930, 1933 ve 1938 yıllarına ait “Kafkas Cumhuriyetlerinin Bağımsızlık Yıldönümleri”  temalı üç kutlama örneği daha sunar.

 

1939 yılından 1952 yılına kadar ki dönem “Kutlama Etkinleri” açısından ara bir dönemdir. İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrasının kaotik ortamı ve dünyanın genel negatif siyasi konjonktürü, örgütlenmelerimizin yaşam alanını ya yok etmiş ya da kısıtlamıştır. KDHP’nin çekirdek kadrosu bundan sonraki süreçte yeniden oluşturulan örgütlenmelere “bağımsız Kafkasya[4] idealine olan tavizsiz bağlılığı ölçüsüne göre destek vermiştir. Örneğin Kuzey Kafkasya Milli Komitesi’nin “Nazi Almanyası”na karşı tavizkar tutumu, sert eleştiri konusu olmuş ve Sait Şamil gibi partinin önde gelenleri KKMK’ne ve “Nazi Almanyası”na karşı soğuk durmuşlardır. 1951 yılında Münih’de kurulan “Kuzey Kafkasya Milli Merkezi”nin[5] -efendi değiştirmekten başka bir gelecek tasarımı olmayan- ABD destekli Wiesbaden Konferansı’na katılmayı ret etmesi de buna güzel bir örnektir.[6]

 

“Kafkas Cumhuriyetlerinin Bağımsızlık Yıldönümleritemalı kutlamaların 1950’li yıllardan itibaren yeniden başlamasına “Kuzey Kafkasya Milli Merkezi” ve Türkiye’de 1951 yılından itibaren yeniden örgütlenme çabası içine giren Kafkas diasporasının “Kafkas” isimli ilk derneği, İstanbul merkezli “Kuzey Kafkasyalılar Türk Kültür ve Yardım Derneği[7] öncülük etmiştir. Bu döneme rengini veren “Soğuk Savaş” şartlarıdır. Örgütlerimizin “Soğuk Savaş” rüzgârlarının manipüle edici, kuşatıcı ve sınırlayıcı zehirli atmosferinde yaşamak zorunda kalmaları büyük talihsizliktir. Bilgi yerine propagandanın, düşünce yerine sloganın baş tacı edildiği bu talihsiz dönemde örgüt kadroları gereksiz angajmanlara girmişlerdir. Dönemin süreli yayınlarında, örgütlerimizin “Soğuk Savaş”  merkezli farklı politik kulvarların kaba malzemesi durumuna düşmelerini görmek oldukça iç acıtıcıdır.”Planör uçak” benzetmemiz burada tekrar hatırlanabilir. Hedefe götüreceği umulan rüzgârların bazen yön değiştirterek ve sertleşerek planör uçakları amaçlarından çok farklı menzillere sürüklemeleri her zaman ihtimal dâhilinde olan trajik sonlardır.

 

Süreli yayınlardan onlarca örneğini izleyebildiğimiz bu hazin realite bizim, hepimizin hikâyesidir. Bu trajik sürecin aktörleri KKC dönemini yaşamış “eski tüfeklerden” bayrağı devralan 1864 sürgününün Türkiye doğumlu travmatik torunlarıdır. Birkaç kuşağın hikayesini kapsayan bu süreç; tek tipçi jakoben devlet aygıtının “rahle-i tedrisat”ınca ve “Soğuk Savaş” iklimince zihniyet dünyaları yeniden formatlanmış nesillerin “üzerine memluk cübbesi geçirmiş gibi[8] davranmasını -bir nebze de olsa anlayışla karşılayarak- ayrıca detayları ile incelemeliyiz…

 

Süreli yayınlarımızda “Kuzey Kafkasya Milli Merkezi” ve temsilciliklerinin 1952-1966 yılları arasında çeşitli etkinlik haberlerine ulaşabiliyoruz.[9] Benzer vefakâr refleks Türkiye diasporasının örgütlenmelerinde ve süreli yayınlarında da kesintili de olsa devam etmektedir. Dönemin derneklerinden ilk etkinlik haberi kaydına 1964 yılında[10] rastlıyorsak da 1951-1964 yılları arasında yayın yapan dergilerimizin istisnasız hepsi -bazı seneler es geçilse bile- “Bağımsızlık Yıldönümü”nü çeşitli başyazı, makale ve şiirlerle okuyucularına hatırlatmışlardır.[11]

 

KKC’nin bağımsızlık ilanı yıldönümlerinin yeniden hatırlanması dört yıllık bir aradan sonra İstanbul’da Haziran 1970’de yayın hayatına başlayan aylık siyasi gazete Kamçı’nın 1. sayfasında “11 Mayıs ve Tarihi Gerçekler” adlı bir makale ile gerçekleşmiştir.[12] Kamçı gazetesi ile aynı yıl içinde yayın hayatına başlayan “Kuzey Kafkasya” dergisinde de 1973 yılından itibaren KKC’nin bağımsızlık ilanı yıldönümü ile ilgili makaleler ve kutlama organizasyonlarının haberleri çıkmaya başlamıştır. Dergi 1980 yılına kadar ağırlıklı olarak Kuzey Kafkasyalılar Kültür ve Yardım Derneği’nin etkinlik haberlerini sayfalarında yansıtmıştır.[13]

 

 

1975 yılında yayın hayatını sonlandıran Kafkasya Kültürel Dergi”de, Ocak-Şubat-Mart 1974 tarihli sayısında son kez Vasfi Güsar’ın “Kuzey Kafkasya Özgürlüğünün Yıldönümü Dolayısıyla” adlı makalesi ile KKC’yi gündemine alır.[14] İnceleyebildiğimiz süreli yayınların içinde Ankara Kuzey Kafkasya Kültür Derneği’nin ilk kutlama programına 1975 yılında rastlıyoruz.[15] 1979 yılında etkinlik bayrağını Düzce devralmıştır. Düzce Kafkas Kültür Derneği’nin düzenlediği “Yıldönümü Kutlaması”, 12 Mayıs Cumartesi günü dernek salonunda gerçekleşmiştir.[16]

 

1970’li yılların ortalarından itibaren Türkiye’nin içine girdiği sosyo-politik ve ekonomik türbülans ve 1980 yılı 12 Eylül’ünde gerçekleşen askeri darbenin oluşturduğu antidemokratik ortam, örgütlü yaşamımızı da 1980’li yılların ortalarına kadar bitkisel hayata sokmuştur. Sivil toplum kuruluşlarımızın ve süreli yayınlarımızın yeniden aktif olarak yaşama geri dönmesi 1980’li yılların ikinci yarısından itibarendir. “Kuzey Kafkasya” dergisi Haziran 1986’da 62. sayısı ile kaldığı yerden yoluna devam eder. 1987 yılında Ankara’da “Kafdağı” dergisi yayınlanmaya başlar. Türkiye’nin dört bir yanında yeniden çalışmalarına başlayan dernek ve vakıflarımızın büyük bir çoğunluğu amatörce de olsa dergi, haber bülteni vb. formatta süreli yayınlar çıkarmaya başlarlar.[17] Bu yeni dönemin ilk “Kuruluş Yıldönümü Kutlaması” haberine 1990 yılında rastlıyoruz. Samsun Kafkas Kültür Derneği, 11 Mayıs Cuma günü 72. yıldönümünde KKC’yi tanıtan bir program düzenlemiş, programda okunan metin derneğin duvar gazetesi “Zefes”de de yayınlanmıştır.[18] Samsun KKD, 1991 Mayıs’ında da “Zefes”in başyazısı “Gündem” ile Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’ni üye tabanına tekrar hatırlatır.[19]

 

 

1991 yılı, Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin coğrafyanın yorgun hafızasınca yeniden hatırlanması adına çok önemli bir yıldır. 1989 yılından itibaren yeniden canlanma emareleri gösteren anavatandaki milli politik yapılanmalar, “Kafkas Dağlı Halkları Birliği” adında bir üst yapı oluşturmuş ve KDHB, 3. kongresinde Kuzey Kafkasya’nın geleceğine yönelik nasıl bir politik tasarımı olduğunu tüm dünyaya haykırmıştır. Örgütün 1-2 Kasım 1991’de Akua’daki (Sohum)  toplantılarında bölge için devrim sayılabilecek çok önemli kararlara imza atılmıştır.  Bu kararların tarihsel açıdan en önemlisi, “Kongre”nin kendisini 1917 ve 1918’deki tarihi 1. ve 2. Kongrelerin devamı sayması ve o zamana kadar ki örgütsel yapısını feshederek “Kafkas Dağlı Halkları Konfederasyonu”nu kurmasıdır. [20]

 

1993 yılından itibaren “Kuruluş Yıldönümü Kutlaması” etkinliklerine uzun bir aradan sonra yeniden başlayan İstanbul Kuzey Kafkasyalılar Kültür Derneği (1 Aralık 1996 tarihinde adını Birleşik Kafkasya Derneği olarak değiştirecektir), bu yıldan sonra da bu etkinliklerin ana organizatörü ve yönlendiricisi olmuştur. 1993 yılı dernek için özel bir yıldır. İKKKD, “Soğuk Savaş” döneminin sonlandırılması sürecinde oluşan yeni dengelere uyum sağlamak ve örgütlenme çizgisini yeniden rayına oturmak için 1960’lı yılların başında savrulduğu statükocu, Türkçü-Turancı çizgiden 1980’li yılların sonlarına doğru sıyrılmaya başlamış[21] ve 1993 yılında tüm geçmiş dönemin yol kazaları ve savrulmalarıyla yüzleşerek yeni bir sayfa açmıştır. Örgütlenmesini ve çalışma alanlarını yine KDHP çizgisinden miras kalan bağımsızlıkçı, ilkeli, onurlu ve kararlı çizgiye çeken dernek yönetimi, 1970 yılından itibaren yayın hayatını sürdüren “Kuzey Kafkasya” dergisi yerine “Yedi Yıldız” dergisini çıkartmaya başlamıştır.[22] Fakat İKKKD’nin bu dönüşüm çabaları 13 Temmuz 1993 tarihinde Ankara’da Birleşik Kafkasya Konseyi Derneği’nin kurulması ile gölgelenmiştir. “Soğuk Savaş” döneminin tüm sosyolojik etkilerini ve ideolojik formasyonlarını üzerinde taşıyan kadrolarca kurulan “konsey”in, diaspora kamuoyunun “Birlik ve Bağımsızlık” ideali algısı üzerinde negatif etkisi olmuştur. Bu durum başta İKKKD(İstanbul BKD)’nin ve Kuzey Kafkasya’daki milli uyanışın ve İstanbul’un 1993 çıkışının pozitif etkisiyle 1995 yılında kurulan Samsun BKD’nin[23] kurumsal tepkisini çekmiş, ilkesiz, statükocu ve reaksiyoner buldukları “konsey” ile aynı parantez içinde sayılmayı çeşitli iletişim kanallarında defalarca ret etmişlerdir.[24]

 

İKKKD(İstanbul BKD), 1993-1997 yılları arasındaki “Kutlama Etkinlikleri”ni dernek merkezinde düzenlediği konferanslarla gerçekleştirmiştir. 1993 tarihinde M. Aydın Turan, 1994 tarihinde M. Aydın Turan ve Ö. Aytek Kurmel, 1995 tarihinde Nail Sönmez ve Hakan Alpaslan, 1996 tarihinde Nail Sönmez ve 1997 tarihinde Engin Şekerci tarafından konferanslar verilmiştir.[25] İKKKD(İstanbul BKD)’nin 1993 yılındaki etkinliğine paralel olarak Samsun’da yayınlanan “Kafkasya Gerçeği” dergisi de, bir başyazı ile KKC’ni okuyucularına hatırlatmıştır.[26] 1995 yılında “Kuruluş Yıldönümü” etkinliklerinin rutinine iki dernek daha katılmıştır. Ankara BKKD de 16-19 Mayıs 1995 ve 10-11 Mayıs 1996 tarihlerinde bir dizi etkinlik yapmıştır. [27] Yine 1995 yılı içinde Osman Çelik’in iki makalesi Ankara BKKD’nin “Üç Aylık Haber Bülteni”nde ve “Birleşik Kafkasya Dergisi”nde yayınlanmıştır. [28]Birleşik Kafkasya Dergisi” 1997 yılı yıldönümünü de unutmamış ve Yılmaz Nevruz’un makalesini yayınlamıştır.[29]

 

 

1998 yılında “Kuruluş Yıldönümü” etkinliklerinde ve yayınlarında büyük bir ivme yakalanmış, altı sivil toplum örgütümüz birbirleriyle paralel/ortak programlar yapmışlardır. İstanbul BKD, 10 Mayıs’da Kartal KKYD ile 16 Mayıs’da da Bursa BKD ile birlikte bir konferanslar serisi,[30] Samsun BKD de 24 Mayıs’da KKC temalı “Dayanışma Günü” düzenlemiştir.[31] Düzce KKKD’nin Kültür Sanat ve Haber Bülteni “Tızeğus”, “11 Mayıs 1918 - Şimali Kafkasya Cumhuriyeti” - “Elbet Bir Gün... Hazardan Karadenize Birleşik ve Bağımsız Kafkasya” [32] başlığı ile Kafkas Vakfı “Bülten”inin 4. sayısı, “11 Mayıs Meşalemizdir!” başlığı[33] ile KKC’yi okuyucularına hatırlatmıştır. 1999 yılında İstanbul’da BKD, Kafkas Vakfı ile birlikte 11 Mayıs Salı günü, Bursa’da BKD, 22 Mayıs Cumartesi günü, Ankara’da BKKD, 23 Mayıs günü birer etkinlik gerçekleştirmişlerdir.[34] Kafkas Vakfı “Bülten”inin 6. sayısı da Cafer Barlas’ın makalesine sayfalarında yer vermiştir.[35] Samsun BKD’nin aylık haber bülteni “Abreklerin Günlüğü” de Mayıs sayısında yıldönümünü okuyucularına tekrar hatırlatmıştır.[36]

 

Dönemin inceleyebildiğimiz süreli yayınlarında 2000 yılına ait bir etkinlik haberi göremedik. Ama 2001 yılından itibaren bu eksikliği unutturucu daha yoğun etkinlikler serisi başlamıştır ve bir ilk gerçekleşmiştir. 12 Mayıs 2001’de Kafkas Vakfı Salonu’nda, İstanbul’daki vakıf ve dernekler birlikte bir etkinlik düzenlemişlerdir. Etkinlik haberini sayfalarına taşıyan Kafkas Vakfı “Bülten”inin 7. sayısı da Arzu Özkurt’un makalesi ile okuyucularını aydınlatmıştır.[37] Bir diğer etkinlik haberi Ankara BKKD’nin “Haber Bülteni”ndedir. 12 Mayıs 2001 Cumartesi günü “Konsey” binasında gerçekleşen etkinlikte, M. Aydın Turan ile Hasan Kanbolat’ın konuşmacı olarak katıldığı bir konferans ve İstanbul BKD tarafından hazırlanan KKC’yi tanıtıcı video gösterisi sunulmuştur. Bülten de ayrıca Osman Çelik’in bir makalesi ve Rezzan Dinçer’in bir şiiri de bulunmaktadır.[38] 2002 yılındaki 84. yıldönümü kutlama etkinlerinde yine dört örgütlenme ön plandadır. İstanbul BKD, 12 Mayıs Pazar günü Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezi’nde “Kuzey Kafkasya Kültür Günleri” etkinlikleri kapsamında bir program gerçekleştirmiştir.[39] Samsun BKD de 11 Mayıs Cumartesi günü dernek merkezinde bir kutlama etkinliği düzenlemiş ve kutlama mesajı yayınlamıştır.[40] Ankara BKKD ise  6 Mayıs’da Ankara’da bir panel ve kokteylden oluşan bir program hazırlamıştır[41] Kafkas Vakfı “Bülten”inin 12. sayısında ise Sefer E. Berzeg’in ve Mikail Halil’in makaleleri yayınlanmıştır.[42]

 

2003 yılının “kutlama yıldönümü” özel bir çalışma ile taçlandırılmıştır. Rutinleşen birkaç etkinliğin önüne geçen çalışma Sefer E. Berzeg’in “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti (1917-1922)” adlı üç ciltlik eserinin 1. cildinin İstanbul Birleşik Kafkasya Derneği’nce bastırılmasıdır. Ayrıca dönemin süreli yayınlarından ve kurumlarınızın resmi web sitelerinden bu yılda öne çıkan üç etkinlik görüyoruz. 11 Mayıs 2003 Pazar günü İstanbul BKD dernek merkezinde,[43] Bursa BKD ise kapalı spor salonunda kutlama etkinliğini gerçekleştirmiştir. BKKD “Haber Bülteni” etkinlik haberlerinin yanısıra sayfalarında daha önceki yıllarda KKC’nin bağımsızlık yıldönümlerine ithafen yazılmış Vassan Giray Cabağı’nın ve Pşımaho Kotse(Kosok)’nin makaleleri ve Rezzan Dinçer’in şiirine de yer vermiştir.[44] 

 

 

2004 yılından itibaren İstanbul BKD, etkinliklerinin içerik çıtasını daha da yükseltmiştir. “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti (1917-1922)” adlı eserin 2. cildi, 2004 Mayısına yetiştirmiş, ayrıca “Kafkasya Forumu” ile birlikte 18 Mayıs 2004 Salı günü “Dünden Yarına Kafkasya” sempozyumunu düzenlemiştir.[45] Kafkas Vakfı da 11 Mayıs 2004 Salı günü Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezi’nde Sefer E. Berzeg’in konuşmacı olarak yer aldığı “Belgeler Işığında 1918 Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti” adlı bir konferans düzenlemiştir.[46] 2005 yılında etkinlikler dört kurum üzerinden gerçekleşmiştir. Birincisi, İstanbul’da BKD ve Kafkas Vakfı tarafından Pşımaho Kotse için yapılan ilk mezar ziyaretidir. İkinci etkinlik Samsun’da, Birleşik Kafkasya Derneği ve Kafkas Derneği tarafından gerçekleştirilmiştir.[47]

 

 

İstanbul BKD, 2006 Mayıs’ında KKC’nin 88. bağımsızlık yıldönümü kapsamında “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti (1917-1922)” adlı eserin 3. cildini de yayınlamış, 11 Mayıs Perşembe günü ise dernek merkezinde belgesel sinevizyon sunumu gerçekleştirilmiştir.[48] Samsun BKD’de aynı tarihte dernek merkezinde, programını “Dünden Bugüne Kafkasya” adlı fotoğraf sergisi ile başlatmış ve peşinden bir kutlama etkinliği gerçekleştirilmiştir.[49] İstanbul BKD, 2007 ve 2008 yıllarındaki bağımsızlık yıldönümü kutlamalarını mezar ziyaretleri ve bir konferans ile devam ettirmiştir.[50] Samsun BKD ise aynı yıllardaki 3. ve 4. “Kafkasya Günleri” etkinliklerinde “Kuruluş Yıldönümü”nü kutlamış, fotoğraf ve resim sergisi başlatmış ve kutlama mesajı yayınlamıştır.[51] Süreli yayınlardan ve web sitelerinden izleyebildiğimiz kadarıyla 2009 yılından 2016 yılına kadar süreç içinde de “Kuruluş Yıldönümü”nü mezar ziyaretleri, panel, fotoğraf sergisi, basın açıklamaları vb. etkinliklerle kutlayan iki merkez İstanbul ve Samsun olmuştur.[52]

 

 

2016 yılı “KKC’nin bağımsızlık ilanının yıldönümü kutlamaları” için yeni bir eşik olmuştur. Çerkes Dernekleri Federasyonu çalışma ilkeleri kapsamına; “Çerkes-Fed, 11 Mayıs 1918’de kurulan Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin kuruluş yıldönümünü Kuzey Kafkasya halklarının ULUSAL BAĞIMSIZLIK BAYRAM GÜNÜ kabul eder ve Kuzey Kafkasya halklarının geçmişinde önemli bir eşik olan bu tarihi olayın tüm detaylarıyla gelecek nesillere aktarılmasına öncülük eder[53] metnini koyan ilk federasyon olarak Türkiye Kafkas diasporası tarihine geçmiştir. Bu yılın ilk töreni 8 Mayıs Pazar günü İstanbul BKD tarafından organize edilmiş, saat 14.00’de Feriköy Mezarlığı’nda bulunan Pşımaho Kotse ve M. Mikail Halil kabri başında anılmıştır.[54] 11 Mayıs Pazar günü ise Çerkes-Fed, İstanbul BKD ve Kafkas Vakfı ile birlikte KKC’nin kuruluşunun 98. yılını bir panelle kutlamıştır.[55] 2016 yılında bir diğer etkinlik bölgesi de Samsun olmuştur. Samsun BKD, aynı yıl içinde kurulan “Samsun Çerkesleri Platformu” çatısı altındaki bileşen derneklerle birlikte 11 Mayıs 2016 Çarşamba günü Atakum Yalı Cafe/Salon Tuğra’da “Kuruluş Yıldönümü”nü kutlamışlardır.  

 

 

2017 yılında ise KKC’nin kuruluşunun 99. yılı İstanbul’da ve Samsun’da kutlanmıştır. İstanbul BKD, Çerkes-Fed ve Kafkas Vakfı’nın birlikte organize ettiği etkinlikler resim sergisi, açık oturum ve mezar ziyaretlerinden oluşmuştur. İstanbul’da, Taksim Metrosu Resim Sergi Salonu’nda 10-13 Mayıs tarihleri arasında sunulan resim sergisinden sonra 12 Mayıs Cuma saat: 19.30’da Çerkes-Fed genel merkezinde “Birleşik Kafkasya İdeali Öldü mü?” konu başlıklı açık oturum düzenlenmiştir. 14 Mayıs Pazar günü saat: 13.00’de Feriköy Mezarlığı’nda gerçekleştirilen son etkinlikte ise Pşımaho Kotse ve M. Mikail Halil kabirleri başında anılmıştır.[56] Samsun BKD’de, kutlama etkinliğini yine “Samsun Çerkesleri Platformu” çatısı altında 11 Mayıs Perşembe günü dernek merkezinde gerçekleştirmiştir.[57] 

 

Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ilanının yıldönümü kutlamaları, 2018 yılı 11 Mayıs’ında 100. yılına giriyor. Türkiye içinde 1950’li yıllardan itibaren kutlanan bu etkinliklerin ana organizatörü ve yönlendiricisi olan İstanbul BKD, Çerkes-Fed ve Kafkas Vakfı ile birlikte diaspora tarihimizin sosyo-politik merkezi olan İstanbul’da 11-13 Mayıs tarihleri arasında bir dizi etkinlik planlaması yapmaktadırlar. Ayrıca bu yılın anısına “Birleşik Kafkasya Hareketi” mensuplarınca iki önemli çalışma daha yapılıyor.  Bu satırların yazarı tarafından, 2017 yılında kaybettiğimiz İstanbul BKD eski başkanlarından M. Aydın Turan'ın süreli yayınlarda ve sanal ortamda çıkan tüm makale, şiir,  hikâye, çeviri, söyleşi ve konferans metinlerinin bir araya toplandığı bir kitap çalışması ve yine 9 Mayıs 2018’de yayına girmesi planlanan,  Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti başta olmak üzere Birleşik Kafkasya Hareketi'nin tüm evrelerine dair kaynak içerikli bir web sitesi hazırlıkları İstanbul BKD eski başkanlarından Nail Sönmez koordinatörlüğünde devam etmektedir.[58]

 

Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin 100. yılına girerken; “Birlik ve Bağımsızlık” olarak formüle edilen kadim idealin takipçisi durumunda olan kişi ve kurumların omuzlarında ağır bir yük, kutsal bir görev daha bulunmaktadır. Bu görev; “Birleşik Kafkasya” idealinin, reel soğuk gerçekliğin ve makyavelist statükoların kibirli hegemonyasına inat, zamanımızın ruhuna uygun, yeniden okumalarla güncellenmesi ve pratiğe dökülmesidir. Cemil Meriç ne güzel söylemiş: “Bence insanı insan yapan: feragati, başkalarıyla kaynaşabilmesi, başkaları için yaşayabilmesi. Ve ölebilmesi. Kendini bir dâvaya vermek. Hangi maymun, hangi robot bu imtiyazımıza ortak olabilir?”[59]

 

 

(*) Mızağe Dergisinin 2. sayısında yayınlanan bu makale küçük eklemeler ve düzenlemeler yapılarak buraya aktarılmıştır.

 

Duğ Orhan Doğbay
02.11.2018

 

 

 

[1] Berzeg Sefer E., Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti, 1917-1922 (Bağımsızlık Mücadelesi), II. Cilt, sf: 96-97, 1. Baskı,  İstanbul,  Mayıs 2004. -“Vestnik Gorskoy Respubliki” gazatesi, No:9. 18 Mayıs 1919. Temirhan Şura - “Mutlu Bir Yıldönümü”. Kafkas Mecmuası. No :7, Mayıs 1955 İstanbul. - G.A. Alikberov: Revolyutsiya i grajdenskaya voyna v Dagestane. S. 125. Mahaçkala 1962. - Soyuz obyedinennıkh gortsev Severnogo Kavkaza i Dagestana (1917-1918 gg.), Gorskaya Respublika (1918-1920 gg.). S. 285-286. Mahaçkala 1994.

[2] 18 Kasım 1926 yılında kurulan KDHP ve dönemin KKC kutlamaları hakkında daha geniş bilgi için bkz.: TURAN M. Aydın, “Promethe Hareketi”nde Kuzey Kafkasya Mültecileri - Kafkasya Dağlıları Halk Partisi, Tarih ve Toplum, İstanbul, Mayıs 1997, No:161, s:49-57; Haziran 1997, No:162, s:39-47.

[3] Bkz: “Torjyestvyennoe zasedanie ‘Volnıh Gortsev”, Volnıye Gortsı, Prag, 1927, No:3, s:20. Kutlama programında alınan karara göre M. Fetgerey Şoenu'nun Türkçe yaptığı konuşmanın tercümesi ayrı bir broşür halinde “M.F. Şamba” mahlas ismiyle “Rus Emperyalizmi ve Dağlıların Bağımsızlığı” başlığı ile 1928 yılında yayınlanmıştır.

[4] Turan M. Aydın, “Promethe Hareketi”nde Kuzey Kafkasya Mültecileri - KDHP, Tarih ve Toplum, İstanbul,  Mayıs 1997, No:161, s:49-57; Haziran 1997, No:162, s:39-47.

[5] Berzeg Sefer E., Kafkas Diasporasında Edebiyatçılar ve Yazarlar Sözlüğü, sf: 138, 1. Baskı,  Samsun 1995.

[6] Kafkasya (Der Kaukasus), No: 2-3, sf: 41, Eylül-Ekim 1951.

[7] Kuzey Kafkasyalılar Türk Kültür ve Yardım Derneği’nin adı 06.05.1973’de Kuzey Kafkasyalılar Kültür ve Yardım Derneği, 24.01.1988’de Kuzey Kafkasyalılar Kültür Derneği, 1 Aralık 1996’da Birleşik Kafkasya Derneği olarak değiştirilmiştir. Kurucuları Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin eski yöneticileri, 1922 ve 1945 sonrası Türkiye’ye yerleşen Kuzey Kafkasyalı politik göçmenlerdir. 17 kişilik kurucular listesinde KKC’nin 2. Devlet Başkanı Pşımakho Kotse ile birlikte, Aytek Namitok, Wassan Giray Cabağı ve Said Şamil gibi tanınmış kişiler vardı.

[8] Gellner Ernest, "Uluslar ve Ulusçuluk" Çev: Büşra Ersanlı Behar, Günay Göksu Özdoğan,  s: 46,  İnsan Yayınları, İstanbul 1992.

[9] Geniş bilgi için bkz.: Mühlen, Patrik von zur, Gamalı Hac ve Kızıl Yıldız Arasında (İkinci Dünya Savaşında Sovyet Doğu Halkları’nın Milliyetçiliği), Mavi Yayınları, Ankara, Nisan 1984. - Birleşik Kafkasya (KİK Yayın Organı), No: 23, sf: 23-29, Haziran 1953. Hızal M. Zihni, “Şimali Kafkasya’nın İstiklali” Mücahit Dergisi. Sayı: 8, s: ?, İstanbul, Mayıs 1957. Aynı yazı Birleşik Kafkasya Dergisi, Sayı: 1, s: 13-16, İstanbul, Ağustos-Eylül-Ekim 1964’de de yayınlanmıştır. - Kafkasya Kültürel Dergi, Yıl:2, Sayı: 7, s:1, 20, Ankara, Haziran-Temmuz-Ağustos 1965. - Birleşik Kafkasya Dergisi, Yıl:2, Sayı: 8-9, s:22-23, İstanbul, Mayıs-Ekim 1966.  - Kafkasya Kültürel Dergi, Yıl:2, Sayı: 10, s:1, Ankara, Mart-Nisan-Mayıs, 1966.

[10] Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin Kırkaltıncı Yıldönümü Münasebetiyle Yapılan Kutlama Töreni, Birleşik Kafkasya Dergisi, Sayı: 1, s: 30, İstanbul, Ağustos-Eylül-Ekim 1964.

[11] Cabağı Vassan Girey, Şimali Kafkasya İstiklâlinin Yıldönümü, Yeni Kafkas, Sayı: 9, s: 2-3, İstanbul, Mayıs-Haziran 1958. - Güsâr Vasfi Dr., Şimali Kafkasya İstiklâli ve Türk Ordusu, - Şöenu Fetgerey, 11 Mayıs Sönmeyen Ümit, Yeni Kafkas, Yıl: 3, Sayı: 15-16-17, s: 2,3,  s: 4-5, s: 4-5, s: 3-4, İstanbul, Mayıs-Haziran, Temmuz-Ağustos, Eylül-Ekim 1959. - Güsâr Vasfi Dr., 11 Mayıs Kuzey Kafkasya İstiklali Münasebetiyle, Yeni Kafkas, Sayı: 26, s: 7, İstanbul, Mart-Nisan, 1961. - Nevruz Yılmaz Karaçaylı, “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti”, Hızaloğlu Mustafa Zihni “Şimali Kafkasya’nın İstiklali,” Birleşik Kafkasya Dergisi, Sayı: 1, s: 13-16, 22-26 ve 30, İstanbul, Ağustos-Eylül-Ekim 1964. - “Kuzey Kafkasya’nın Kurtuluşu” (Başyazı), Dinçer Rezzan, “Ve O Mayıs Sabahı”, Kosok Pşımaho, “Yeşil Mayıs” Hızal Ahmet Hazer, “Kuzey Kafkasya İstiklali ve Türkiye Matbuatı (1918)”, Beştoy Mustafa, “Ahmet Avar’la Bir Mülakat”, Birleşik Kafkasya Dergisi, Yıl:1, Sayı: 4, s:1, s:2, s:3, s:42-44, s:49-51, s:52-53-54, İstanbul, Mayıs-Haziran-Temmuz 1965. - Şöenu M Fetgerey “11 Mayıs ve Sönmeyen Ümit”-Özet-, Namitok Aytek, Prof., “Kuzey Kafkasya’nın İstiklal Savaşı” (Serbest Kafkasya, Sayı:2, s:18, Münih, Ağus­tos 1952.)  Kafkasya Kültürel Dergi, Yıl: 1, Sayı: 1, sf: 2-3-4, Ankara, Mayıs-Haziran, 1964. - yıllarında “Son Kuzey Kafkas İstiklali (Başyazı) Kafkasya Kültürel Dergi, Yıl:2, Sayı: 7, s:1, 20, Ankara, Haziran-Temmuz-Ağustos 1965. -  “11 Mayısı Anarken”(Başyazı)  Kafkasya Kültürel Dergi,  Yıl:2, Sayı: 10, s:1, Ankara, Mart-Nisan-Mayıs, 1966. 1975 yılına kadar yayınlanmayı başaran “Kafkasya Kültürel Dergi” ise 1974 yılına kadar KKC ve yıldönümleri konulu haber ve yazılara sayfalarını kapatır. İzzet Aydemir’in 1967 yılında Rodina aracılığı ile Kafkasya’ya yaptığı geziden sonra derginin yayın çizgisinde değişim olmuştur. 1970’li yılların başında gelişen Rodina kanallı SSCB, Kafkas dernekleri ilişkisi ayrıca tartışılması gereken bir konudur. Kafkasya Kültürel Dergi’den Kamçı’ya, Yamçı’dan ve bu çizginin devamı diğer yayın organlarına ve örgütlenmelerine yönelik geniş bir araştırma yapılmalıdır.

[12] Kamçı, Aylık Siyasi Gazete, Yıl: 1, Sayı: 1, sf: 1, Haziran 1970.

[13] Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 18, Yıl:3, s:1, Nisan Mayıs 1973. Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 24, Yıl:4, s:30, Nisan-Mayıs 1974. Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 30, Yıl:5, s: 1-2 ve 32, Nisan-Mayıs 1975. Savaş M. Rasih, “58’inci 11 Mayıs”, Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 37, Yıl:7, s: 1, Haziran-Temmuz 1976. - “Dergimiz sekizinci yılına girerken…” , Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 43, Yıl:8, s: 1, Haziran-Temmuz 1977. Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 48, Yıl:8, s: 28, Nisan-Mayıs 1978. - Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 49, Yıl:9, s: 32, Haziran-Temmuz 1978. - Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 54, Yıl:9, s: 1, Nisan-Mayıs 1979.

[14] Kafkasya Kültürel Dergi, Yıl:11, Sayı: 43, s:24-30, Ankara, Ocak-Şubat-Mart, 1974.

[15] Nartların Sesi, Kuzey Kafkasya Kültür Derneği Gençlik Kolu Yayını, Sayı: 10, s:21, Ankara, Haziran 1975. “Güneş Doğmuştu”, Nartların Sesi, Kuzey Kafkasya Kültür Derneği Gençlik Kolu Yayını, Sayı: 9, s:3-4, Ankara, Mayıs 1975.

[16] Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 54, Yıl:9, s:33, Nisan-Mayıs 1979.

[17] Daha geniş bilgi için bkz: Berzeg, Sefer E., Kafkasya Bibliyografyası, Çivi Yazıları, Nisan 2005, İstanbul.

[18] Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti, Zefes, Samsun Kafkas Kültür Derneği Gazetecilik Kolu Duvar Gazetesi Arşivi, Cilt: 2, s: 23, Samsun 1990.

[19] Gündem, Zefes, Samsun Kafkas Kültür Derneği Gazetecilik Kolu Haber Bülteni, Yıl: 1, Sayı: 5, s: 1, Samsun 1991.

[20] 5-6 Mart 1917’de kurulan “Kafkasya Dağlı Halkları Birliği” nin Kafkasya’nın politik geleceğini belirlemek için hazırladığı ilk büyük Kongre, “Kafkasya Dağlı Halklarının l. Kongresi”si 1-9 Mayıs 1917 tarihleri arasında Terek bölgesinin merkezi Terekkale (Vladikafkas)’de yapıldı. II. Büyük Kongre’de 18 Eylül 1917’de Andi‘de toplandı. Her iki Kongre’de 11 Mayıs 1918’de kurulan Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin temelini oluşturuyordu.  Daha geniş bilgi için bkz: Abreklerin Günlüğü (Samsun BKD Haber Bülteni) Sayı: 5,  s: 2,  Mayıs 1998,  Samsun. - Kafkasya’da Birliğin Zaferi, Musa Y. Şenibe, Nart Yayıncılık, s: 41, İstanbul 1997. - Kafkas Dağlı Halkları Konfederasyonu Onursal Başkanı Musa Şenibe İle Röportaj (Ağustos 1996), Erdal Özden. Kafkas Vakfı Bülteni,  Nisan 2002 Sayı: 11, s. 24.

[21] 24 Ocak 1988 yılında yapılan genel kurul ile M.Aydın Turan başkanlığında seçilen yeni yönetim, derneği uzun bir kış uykusundan uyandırarak aktif hale getirmiş ve “Soğuk Savaş”ın resmen sona ereceği 1990’lı yılların başına hazırlamaya çalışmıştır. Genel Kurul haberi için bkz.: Kuzey Kafkasya Kültür Dergisi, Sayı: 68-69-70, s:46, İstanbul, 1988.

[22] Kuzey Kafkasyalılar Kültür Derneği, 10 Ocak 1993 Pazar günü yapılan genel kurul ile “diasporada eskimiş argüman ve kadroları revize edecek veya yeniliğe ayak uyduramayanları devre dışı bırakacak bir dönüşüm” programını başlattıklarını ilan etmişlerdi. Daha geniş bilgi için bkz: KKKD Manifestosu, Yedi Yıldız Dergisi, Yıl: 1, Sayı; 1, s: 3-4-5, Ocak 1994.

[23] 11 Temmuz 1995 tarihinde müteşebbis yönetim kurulu ilk toplantısını yaparak dernek çalışmalarını başlatmıştır. Daha geniş bilgi için bkz: Derneğimizin Seyir Defteri, Abreklerin Günlüğü (Samsun BKD haber Bülteni), Yıl: 2, Sayı; 13, s: 4, Ocak 1999. - http://www.samsunbkd.org

[24] İstanbul BKD’nin 23 Ocak 2003 tarihli ve Samsun BKD’nin 31.12.2003 tarihli kamuoyuna duyuruları buna iki örnektir.  İstanbul BKD’nin “…Birleşik Kafkasya Derneği, kendilerini ‘konsey’ olarak adlandıran bu kuruluşla hiç bir organik ve düşünsel beraberlik içinde de bulunmamaktadır”, Samsun BKD’nin“…Samsun BKD, kurumunuzun 10 yıllık icraatlarına (istisnalar hariç) ve üye profilinizin niteliklerine bakarak sizinle aynı teorik ve pratik çizgide olmadığını ilan etmiştir…” cümleleri durumu oldukça net bir şekilde ortaya koymaktadır. İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi. – Samsun BKD Arşivi.

[25] İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi.

[26] “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti”nin Yetmişbeşinci Yıldönümü (11 Mayıs 1993) Kafkasya Gerçeği Dergisi, sayı: 12, s:1, Samsun 1993.

[27] 11 Mayıs Etkinlikleri, BKKD Üç Aylık Haber Bülteni, Sayı: 5, s: 4-5-6, Ankara, Mayıs 1995 ve Sayı: 9, s: 12, Ankara, Şubat-Mart-Nisan1996.

[28] Çelik Osman, “Birleşik Kafkasya”, BKK Üç Aylık Haber Bülteni, Sayı: 5, s: 4-5-6, Ankara, Mayıs 1995. - Çelik Osman, “Bağımsız Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti”, BKK, Yıl: 1, Sayı:4, s.5-21, Eskişehir, Eylül-Ekim-Kasım,1995.

[29] Kuruluşunun 79. Yılında Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin Kısa Ömürlü Oluşunun Sebep ve Saikleri, Yılmaz Nevruz, Birleşik Kafkasya Dergisi, Yıl: 3, Sayı:10, s.26-30, Eskişehir, Mart-Nisan-Mayıs,1997.

[30] İstanbul konferansı Nail Sönmez ve Ekrem Atbakan ile Bursa konferansı ise M. Aydın Turan ile sunulmuştur. İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi. - Kültür Sanat Haber Bülteni, Eskişehir Kuzey Kafkas Kültür ve Dayanışma Derneği, Sayı: 50, Yıl: 5, s: 21, Mayıs 1998.

[31] http://www.samsunbkd.org

[32] 11 Mayıs 1918 - Şimali Kafkasya Cumhuriyeti, Tızeğus Kültür Sanat ve Haber Bülteni, Düzce KKKD, Yı: 2, Sayı: 7 s: 21, Mayıs-Haziran, 1998.

[33] 11 Mayıs Meşalemizdir! Bülten (Üç Aylık Kültürel Dergi), Kafkas Vakfı, Sayı: 4, s: 6, İstanbul, Yaz 1998.

[34] İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi. - BKKD Üç Aylık Haber Bülteni, Sayı: 21, s: 35, Ankara,  Nisan-Mayıs- Haziran 1999.

[35]Seksenbirinci Yıldönümü Münasebetiyle Birleşik Kafkasya Cumhuriyeti”, Bülten, Kafkas Vakfı, Sayı: 6, s: 12-13-23, İstanbul, Güz 1999.

[36] Doğbay Orhan, Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti-Bize ve Dostlarımıza Umut, Düşmanlarımıza Ürperti ve Korku Veren Tarihsel Bir Gerçek”, Abreklerin Günlüğü, Samsun BKD Haber Bülteni, Yıl: 2, Sayı: 17, s: 1-5 Samsun, Mayıs 1999.

[37]Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti” sinevizyon gösterimi – Konferans: Konuşmacı, Nail Sönmez, İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi. - “Kuzey Kafkas Cumhuriyeti”, Arzu Özkurt - 11 Mayıs Anıldı, Bülten, Kafkas Vakfı, Sayı: 7, s: 4-5 ve 29, İstanbul, Yaz 2001.

[38] Bağımsız Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti (11 Mayıs 1918- Haziran 1921) Osman Çelik - “Ve O Mayıs Sabahı” Rezzan Dinçer – “Konseyin 11 Mayıs Etkinlikleri”, BKKD Aylık Haber Bülteni, Sayı: 29, s: 4-16, 47 ve 71, Ankara,  Nisan-Mayıs- Haziran 2001.

[39] Konferans: Sefer E. Berzeg-“Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti” ve M. Aydın Turan-“Birleşik Kafkasya Ruhu”, İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi. - BKKD Aylık Haber Bülteni, Sayı: 33, s: 53, Ankara,  Nisan-Mayıs- Haziran 2002.

[40] http://www.samsunbkd.org.

[41] Birleşik Kafkasya Konseyi Aylık Haber Bülteni, Sayı: 33, s: 59, Ankara,  Nisan-Mayıs- Haziran 2002.

[42] Açıklamalı Kuzey Kafkas Cumhuriyeti Kronolojisi (1), Sefer E. Berzeg - 1919 Yılında Kuzey Kafkasya ve Dağıstan’da Meydana Gelen Olaylar, Mikail Halil Paşa,  Bülten (Üç Aylık Kültürel Dergi), Kafkas Vakfı, Sayı: 12, s: 11-14 ve 15-18, İstanbul, 2002.

[43] Etkinlikte; “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti'nin kurucuları ve bu devleti yaşatma gayreti sergileyen insanlarımızın anısına” saygı duruşunda bulunulmuş daha sonra “gençlik komisyonunun hazırladığı sinevizyon gösterisi” sunulmuştur. Programın son bölümünde ise dernek başkanı Nail Sönmez ve M. Aydın Turan birer konuşma yapmışlardır. İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi. – www. bkd.org.tr - Birleşik Kafkasya Konseyi Aylık Haber Bülteni, Sayı: 37, s: 36-37, Ankara,  Nisan-Mayıs- Haziran 2003.

[44] Cabağı Vassan Giray “Kuzey Kafkas İstiklalinin Yıldönümü”, “Ve O Mayıs Sabahı”, Rezzan Dinçer, Kosok Pşımaho, “Yeşil Mayıs”, 11 Mayıs Etkinlikleri”, BKKD Haber Bülteni, Sayı: 37, s: 3-4, 5, 6-9 ve 34-35, Ankara,  Nisan-Mayıs- Haziran 2003.

[45]Boğaziçi Üniversitesi Rektörlük Konferans Salonu’nda sunulan programda Necdet Demiral, Alexsandre Grigoriantz, Sedat Özden, Sefer E. Berzeg, Nur Dolay, M. Aydın Turan ve Suat Kınıklıoğlu bildirilerini sunmuşlardır.  İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi.

[46] Berzeg Sefer E.,“Belgeler Işığında 1918 Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti”, İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi.

[47]İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi.  - “Dünden Bugüne Kafkasya” adlı fotoğraf sergisi (11 Mayıs -21 Mayıs 2005), Kanbolat Hasan, “Dünden Bugüne Kafkasya” Konferans, 14 Mayıs 2005, Berzeg Sefer E., “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti ” Konferans, 11 Mayıs 2005) Samsun BKD arşivi.

[48] İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi.

[49] http://www.samsunbkd.org.

[50]  6 Mayıs 2007’de Bakırköy Kültür Merkezi’nde gerçekleşen “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin Işığında Kafkasya’nın Bugünü” adlı konferansta, Sefer E. Berzeg, Ahmet Murtazaliyev, Alexander Toumarkine, Mitat Çelikpala, Ömer Faruk Ünal, Burcu Gültekin ve Cem Kumuk konuşmacı olarak yer almıştır. - 11 Mayıs 2008 Pazar günü, ilk program saat 10.30’da, K.K.C.’nin II. Devlet Başkanı Pşımaho Kotse’nin Feriköy’deki mezarı başındaki merasimdir. Saat: 13.00’de de Cem Karaca Kültür Merkezi’nde “Dünü ve Bilinmeyen Yarını ile Kafkasya” adlı bir konferans düzenlemiştir. Programda, Sefer E. Berzeg, M. Aydın Turan, Cem Kumuk, Lars Funch Hansen, Mustafa Özcan, İlyas Kamalov, ve Mitat Çelikpala bildirilerini sunmuşlar, aynı yerde saat 20.00’de ise “Abrek” ve “Tıjın-Kam” Kafkas halk dansları toplulukları gösterilerini yapmışlardır. İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi. - Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti, Kuruluşunun 90. Yılında ... - www.kafkasevi.com.

[51] Samsun BKD Arşivi - http://www.samsunbkd.org.

[52] İstanbul’da İstanbul BKD, Kafkas Vakfı, Kafkasevi ve Kafkasya Forumu göze çarpar. İstanbul BKD Etkinlik Kronolojisi, Nail Sönmez arşivi. – Samsun’da ise tek organizatör Samsun BKD’dir. 5. ve 6. “Kafkasya Günleri” Etkinliği (2009 -2010) Fotoğraf Sergisi- “KKC’nin. Kuruluş Yıldönümü Kutlaması”. Panel (2010): “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti Yolumuzu Aydınlatıyor”. - Konuşmacılar: Sefer E. Berzeg, Yalçın Karadaş, Alper Kahraman ve Murat Bolat. - http://www.samsunbkd.org.

[53] http://www.cerkesfed.org/ilkelerimiz/

[54] Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti Kuruluşunun 98. Yılında Anıldı www.ozgurcerkes.com

Pşımaho Kotse (Kosok) Anması - Kafkas Vakfı

[55] Federasyon binasında düzenlenen “Özgürlüğe Giden Yol” adlı panele araştırmacı-yazar Sefer Berzeg ve Erol Karayel konuşmacı olarak katılmış, cumhuriyetin kuruluş sürecini konu alan belgesel gösterimi yapıldı. www.cerkesfed.org

[56] Pşımaho Kotse ve M. Mikail Halil kabirleri başında anıldı

[57] www.samsunbkd.org

[58] Bu makalede özetlenen kronolojik metnin detayları web sitesinde geniş olarak yer alacaktır.

[59] Meriç Cemil, Jurnal, Cilt 1, s: 296, İletişim Yayınları, İstanbul 1992.

 

© KKC 100. Yıl